Киіктің бұрқағы

(Жалғасы. Басы өткен сандарда)

Екі жігіт сыртқы киімдерін қолдарына іле сала машинадан атып шықты. Ұйтқыған қар көз аштырмайды. Үскірік жел ызылдап тұр. Жол бойындағы жарлауытта бір бүйіріне аударылып жатқан машина қарауытады. Қалибек жүре киініп, сұрап үлгерді:
– Бұл қалай болды,аға? Машинада адам бар ма?
– Жоқ. Жалғыз едім,– деді егде кісі,– Осылай тұрғаныма бір сағаттай болды. Жақын маңда не ауыл жоқ, не тірі жан жоқ. Боран болса мынау. Өлердей болдым.
Ол кісінің машинасы ескі «Жигули» екен. Жолдан тайып шыққан машина жарлауытты жағалап барып бір бүйіріне жатып қалыпты. Үшеулеп машинаны аяғына қоймақ болды. Бірақ тұмсығымен арыққа кіріп кеткен көлікті қанша әрекеттенсе де қозғай алмады.
– Аға бұл әрекеттен ештеңе шықпайды,– деді Қалибек уілдеген боранды жара айғайлап,– Күннің көзі ашылған соң үлкен техникамен келіп, шығарып аласыз. Машинадан алатын заттарыңызды алыңыз. Қайда бара жатыр едіңіз? Біз жеткізіп салайық.
– Жақсы, жақсы! Ойталға барамын. Қазір, сөмкемді алайын,– деп бейтаныс кісі жигулидің есігін ашуға тырысты. Аша алмады. Әділ боранмен алысып, бүйірлеп жатқан машинаның артқы есігін ашып, шағын сөмкені суырып алды.
– Осы ма?
– Осы. Осы. Рахмет, айналайын!
Өздерінің машинасына жайғасып, жолға түскен соң:
– Борандатып қайдан келе жатырсыз, аға?– деді Қалибек.
– Қордайдан қайтқанмын. Екі күн бұрын сонда тұратын құдам қайтыс болған еді. Кеше жерледік. Сол кісіге топырақ салып қайттым. Өзім Ойталда тұрамын.
– Мына боранда жолға жалғыз шыққан сіз батыр екенсіз, аға! Біз екеулеп әрең келе жатырмыз…
– Барғанда төртеу болып барғанбыз. Үшеуі кеше жол көлігімен қайтып кетті. Өзім бір тірлікке айналып қалдым. Бүгін амал жоқ жолға шықтым. Ертең Меркіде қауырт шаруам бар еді.
– Таныса отырайық, аға! Менің атым Қалибек. Мынау менің туған інім – Әділ деген балаңыз.
– Есімім Тілектес. Өздерің қайда жол тарттыңдар?
– Шымкентке барамыз. Шұғыл тірлікпен.
– Сендерге мың рахмет, айналайындар! Мені бір ажалдан алып қалдыңдар. Сендер болмағанда боранда үсіп өлетін едім. Құдай сақтады. Өлген жерім осы шығар деп, шарасыз мойын ұсынып тұрғам. Алыстан машинаның жарығы байқалғанда жылап жібере жаздадым. Адамның қор болып қалуы бір демде екен ғой.
– Аға, «Қырық жыл қырғын болса да, ажалсыз пенде өлмейді» деген бар емес пе? Өзіңіздің көретін жарығыңыз болғаны ғой. Міне біз де бір досымызды ажалдан арашалап қаламыз ба деп, борандатып тұтқиылдан тартып бара жатырмыз. Әйтеуір, біз жеткенше аман болса екен…
– Досыңа не болды? Ауырып жатыр ма?– деп сұрады Тілектес аға.
– Иә, ауыр хәлде жатыр. Хабарын естіген бойда жолға шығып кеттік. Барып дәрігерлермен сөйлесіп, керекті дәрі-дәрмегін жеткізіп берсем деймін.
– Ол қай ауруханада жатыр? Қаланың өзінде ме? Облздравтың бастығы менің туған жиенім ғой. Киікбай деген. Қолымызда өскен бала. Мен оған тілхат жазып берейін. Немесе телефонының нөмірін берейін. Менің атымнан хабарласып, жолығыңдар. Сол көмектеседі.
– Аға, мынауыңыз керемет болды ғой!– деп Қалибек қуанып кетті,– Ертең кімге жолықсам деп келе жатыр едім. Телефонын беріңіз, сол кісіге барайын. Аты Киікбай дедіңіз бе? Егер досым аман қалса, бұл жақсылығыңызды ешқашан ұмытпаймыз. Өле-өлгенше қарыздар боламыз.
– Жоқ, қарыз болмайсыңдар. Бір де бір болады,– деді Тілектес аға күлімсіреп,– Өйткені жаңа ғана сендер де мені ажалдың тырнағынан арашалап қалдыңдар ғой. «Жақсылыққа жақсылық» деген. Рахмет сендерге!
Ұмытып қалмайын дегендей Қалибек ішінен «Киікбай… Киікбай…» деп қайталады.
– Киікбай жиеніңіз үлкен кісі ме?– деп сұрады артына мойнын бұрып.
– А-а, қырық жастағы жігіт қой. Айтпақшы, ол ертең толады қырыққа. Құттықтап қойсаңдар болады. Мына қайтыс болды деп отырған кісім сол Киікбайдың әкесінің ағасы. Жерлеуіне Киікбай да келген. Олар кеше екінді намаздан кейін Шымкентке қайтып кетті.
– Менімен түйдей құрдас екен онда. Жақсы болды! Ертең міндетті түрде хабарласамын. Бірінші кезекте сол кісіге барамын.
– Әкесі бізге жезде болады. Сұлтангелді деген. Жақсы азамат, атақты аңшы еді. Бұл бала әкесін көре алмады,– деді Тілектес аға күрсініп,– Бірақ жетімдік көрсетпедік. Қолымызда оқыды, қолымызда өсті. Өз баламыздай бақтық.
– Әкесін көрмегені қалай?
– Бұл туылған күні әкесі оқыстан қайтыс болды. «Киіктің бұрқағында» Қордай тауының теріскейінен арқар атуға барған ғой,– деп Тілектес аға әңгіме бастады,– Бір күн бұрын әпкеміз Қордай ауылындағы перзентханада босанған. Ұл туды деген соң жездеміз достарын шақырып, түнімен «жуған». Ертесіне «Жас келіншекке қалжа жегіземіз. Арқар атып келеміз» деп екі досын ертіп, үш атпен тау асып кеткен ғой. Арқарды тауып, атыпты. Бірақ тым алыстап кетіпті. Артынша бұрқасын басталып, арты алай-дүлей боранға айналған. «Киіктің бұрқағы» борансыз болмайды. Сол боранда аңшылар бір-бірінен адасып, екі жігіт әупірімдеп аман қалған. Сұлтангелді оралмапты. Екі күннен кейін боран басылғанда табылған. Арқарды атқан Сұлтангелді екен. Құлжаны құшақтаған күйі қатып қалыпты дейді. Аңның киесі болған дейді. Адасып-адасып, тура сол арқарды атқан жеріне барып құлапты. Содан «Киіктің бұрқағына» ілінді деп, мына баланың атын Киікбай қойған.
– «Киіктің бұрқағы» дегеніңіз осы боран емес пе?– деді манадан бері үлкен кісінің әңгімесін ынты-шынтысымен тыңдаған Қалибек.
– Дәл өзі. Бұл енді екі күнге созылады. Жаңа айдалада тұрғанда «Киіктің бұрқағында» жолға шығып, жездемнің кебінін киетін болдым-ау!» деп қатты уайымдадым. Құдай жарылқап, сендер жолықтыңдар. Әйтпегенде, жаным жаһаннамға кеткендей еді.
Буырқанған дүлей боранмен тіресіп, әрең жылжып келе жатқан сұр түсті «Ауди» күре жолдан оңға бұрылып, Ойтал ауылына кіргенде сағат түнгі бірдің уақыты болған. Күресін қарды кешіп, Тілектес қарияның ауласына кіріп тоқтады.
– Ал, үйге кіріңдер!– деді қария машинадан шығуға ыңғайланып.
– Аға, көп рахмет! Жатып қалған жұртты мазаламайық. Оның үстіне жол ұзақ. Таңға дейін жетуіміз керек. Сіз Киікбай жиеніңіздің телефон нөмірін берсеңіз болды,– деді Қалибек теруге телефонын ыңғайлап.
– Былай болсын,– деді Тілектес аға сабырлы сөйлеп,– Үйге кіріңдер. Шәй ішпесеңдер де нан ауыз тиіп шығыңдар. Мен Киікбайға тілхат жазып берейін. Нөмірін де жазып аларсың. Сөйтіңдер!– деп үйге қарай бастады. Еңселі етіп салынған кірпіш үйдің кіре беріс бөлмесіндегі шам жанды. Есік ашып, жас келіншек қарсы алды.
– Ата, аман-есен жеттіңіз бе?– деді ол келген кісілерге сәлем салып,– Сізді қатты уайымдадық қой.
– Жеттім, айналайын. Мына балалардың арқасында. Қалғанын кейін айтармын. Маған қағаз бен қалам бере ғой. Мына кісілер нан ауыз тисін.
Қалибектер ауыз тиіп жатқанда ақ параққа «Киікбай! Мына жігіттерге көмектес! Нағашың Тілектес» деп жазды да қария келініне қарап:
– Тандыр наннан екеуін әкел, бір литр айран құй!– деді.
Тілхатпен бірге келіні әкелген екі нан мен айранды Қалибектің қолына ұстатып:
– Жол ұзақ. Ұлыған боран. Қазақ атаң: «Тоқ болсаң, соқ боласың» деген. Мынаны салып алыңдар. Жолда жейсіңдер. Жолға шыққанда жаныңа нан алып жүрсең пәлекет жоламайды. Сендерге Алла жар болсын!– деді қария.
Рульге Қалибек ауысып отырды. Машина ышқына бұрылып, үйдің ауласынан шыға берді. Сыртта боран ұлып тұрғанмен Қалибектің көңілі көтеріңкі еді.
– Міне, бауырым!– деді ол Әділге қарап,– Қиналған адамға жақсылық жасасаң, жолың ашыла береді. Ертең Киікбайға жолығып, Қасымның мәселесін шешетін болдық. Тек біз жеткенше аман болса екен…
Күре жолға түскен соң Қалибек Тілектес қарияның әңгімесін есіне алды. Аңшылардың арқар іздеп алыстап кеткені. Атылған оқ. Арқардың жанталасып барып құлағаны. Құлжаның киесі. «Киіктің бұрқағы». Аңшылардың адасқаны. Атқан аңын құшақтап, серейіп жатқан Сұлтангелді. Дүниеден хабарсыз Киікбай. Оқиғаның бәрі көз алдынан кинолентадай тізіліп өтті. Бір сәт өзі көрмеген Киікбайға жаны ашыды. Неткен тағдыр!? Әкенің «балам» деген бір ауыз сөзін естімеу, маңдайынан мейірлене сипаған әке алақанының жылуын сезінбей өсу қандай қиын!

Бұлар Тараз қаласынан өтіп, Күйіктің асуына іліккенде сағат таңғы бестен асып қалған еді. Дала тас қараңғы. Қаратаудың шөккен түйедей қарауытып жататын ирек-ирек белдері де көзге көрінбейді. Тараздың ішінде қар да, боран да басылып қалғандай болған. «Айша бибі» ауылынан аса бере боран қайта күшіне мінді. Күре жолдың бойында олай-былай өткен көлік кездеспейді. Қалибек Әмина құмалақшының сөзін ойлап, қалғымауға тырысып келеді. Әділ орындығын шалқайта жатқызып, қалың ұйқыға кіріскен. Күйіктің асуы жүк машиналарының жүргізушілерін талай күйдірген жер. Әсіресе Теріс ащы бұлақтың бұрылысына шығаратын соңғы асуы қиын. Ұзақ көтерілу керек. Дәл сол асудың бел ортасына келгенде сұр түсті «Ауди» қалай ышқынса да алға қарай аттап баса алмай, тұралап қалды. Газды басса тайғанақтап, артқы жағын бұлғақтатады да қояды. Қалибек машинаны өшірмеген күйі есікті ашып, сыртқа шықты. Майда қар қиялап ұрып тұр. Бұл асықпай курткасын киіп, жолдың ортасымен арылы-берілі жүріп көрді. Қардың асты көктайғақ екен. «Жеткен жеріміз осы шығар!» деді ішінен. Осы кезде Әділ де оянып, сырт киімін асыға киіп, машинадан шығып келе жатты.
– Қалеке, неге тұрмыз?– деді ол.
– А-а, Әділ, тұрдың ба? Жолдың беті көктайғақ екен, осы жерге келгенде тартпай қалды. Екеулеп итеріп көрейік. Асудың биігіне дейін біраз бар.
– Қазір, өзім-ақ айдап шығамын,– деді Әділ сеніммен.– Қай жерде тұрмыз?
– Кәдімгі Күйіктің асуы ғой. Мына белдің арғы жағы Жуалы. Асудан өткен соң тауға қарай жүрсең Мыңбұлақ. Шерағаңның ауылы.
– Түсіндім. Сіз арғы жағынан отырыңыз,– деп Әділ рульге отырды. Сәл артқа шегініп, баяу жылдамдықпен алға қарай қозғады. Жолдың шетін жағалай жиырма қадамдай жүріп барып тоқтады. Газды басып еді машина шыңғырып, бір орында тұрып алды. Артқа шегініп, қайта жүрді. Тағы да сол жерден ары жылжи алмады. Қалибек машинадан шығып итеріп көрді. Машина ышқынғанмен жылжымайды. Ағайынды екеуінің амалы таусылды.
– Енді күтейік. Тілектес ағаға бізді жолықтырды ғой. Құдайға қараған біреу бізге де жолығар,– деді Әділ.
– Бекер тұрғанша, тамақтанып алайық,– деп екеуі машинаға отырды. Тілектес аға берген нанды бұралақтата асап, айраннан кезектесіп сіміріп алды.
Тірліктің белгісі жоқ таудың қараңғы қуысында екеуі бір сағатқа жуық отырды. Бұларға тау да, таудың мінезі де таңсық емес. Тауда туып, тауда өскен өрендер. Қасқа шыңдары аспанмен тілдескен Тәңіртаудың Қаражамбас Қазығұртпен жанасып жатқан Өгем Алатауы деп аталатын асқақ жоталары бұлардың туған мекені. Қысы-жазы басынан қар кетпейтін Сайрам шыңы тау ұлдарының бойына өр рух беріп, армандарына қанат бітіріп тұрады. «Тау баласы тауға қарап өседі» деген сөздің ақиқат мағынасы осында.
Асудың кемерінен себезгілеген таңның нұры сезіле бастады. Әлден уақытта биік белдің басынан осылай қарай ілбіп түсіп келе жатқан жарық көрінді.
– Әне! Әне! Келе жатыр!– деп Әділ қуаныштан айғайлап жіберді. Қалғып отырған Қалибек селк етті. Жоғары жақтан баяу жылжып жақындап келе жатқан жарықты бұл да байқады.
– О, Жаратқан! Өзің жар бола гөр!
Бұлардың қасына келіп тоқтаған «К-700» тракторының ішінде үш жігіт бар екен. «Аудидің» жанында таудай болып тұрған трактордың жүргізушісі боранға шыққысы келмегендей есікті жартылай ашып:
– Не болды?– деп айғайлады сәлем-сауқатсыз.
– Жылжи алмай тұрмыз. Жәрдемдесіп жібересіңдер ме?– деп Қалибек трактордың қасына барды. Бойын созып, рульдегі жігітке қол берді.
– Иә, қырға шығарып береміз. Он мың теңге төлейсіз,– деді жігіт керги сөйлеп.
– Бауырым, қарға адым жерге он мың теңге көптеу емес пе? Сәл түсірсеңші,– деді Қалибек.
– Бұл саудаласып тұратын жер емес. Он мың теңге. Айтылды бітті,– деді тракторшы кесіп сөйлеп. Әділ машинадан шығып:
– Ей! Сенде қанағат жоқ екен,– деді қызбаланып. Тракторшы бұлардың шарасыздығын беттеріне басқандай мысқылдай сөйледі:
– Ал, сөйлеңдер! Тұра береміз бе осылай? Бізге бәрібір.
Мына баланың сөзіне Әділдің зығырданы қайнай бастағанын сезген Қалибек оны жеңінен тартып шеткері алып кетті. Құлағына сыбырлап:
– Ерегестен пайда жоқ. Өзім келісемін. Бізге тезірек кету керек,– деді.
– Сонымен, не шештіңдер?– деді тракторшы Қалибек қасына келгенде сыздана сөйлеп,– Асықпайсыңдар ма?
– Асыққанда қалай! Әр минут қымбат болып тұр.
– Төлемесеңдер, отыра бересіңдер. Бізге бәрібір дедім ғой,– деп жігіт құтыра түсті.
Қалибек өзінің өмірінде мұндайлардың талайын көрген. Байсалды дауыспен, асықпай сөйледі:
– Мына боранда Шымкентке жетуіміз керек болып тұр. Жан досым реанимацияда өлім аузында жатыр. Соны ажалдан алып қаламын ба деп жанталасып бара жатқан жайым бар. Сен де қазақтың бір баласысың ғой, көмегің болсын. Бес мың теңгеңді берейін. Бізді жолға салып жібер. Сауап аласың,– деді.
– Сауап бізге нан болмайды. Ақша керек, ақша! Пестенбей, айтқанды істесеңдерші!– деді қиқар жігіт.
Оның төбелес іздеп, тиісерге желеу таппай отырғанын түсінген Қалибектің жыны келе бастады.
– Созбақтамай, ойыңды ашып айтсаңшы,– деді ол турасына көшіп.
– Айтқанда, қазір,– деп тракторшы есігін тарс жауып алды да, іште отырған екі серіктесімен күбір-күбір сөйлесті.
– Бұлармен неге саудаласып отырмыз? Қалталарында барын сыпырып алайық,– деп екі жігіт трактордан түсе берді. Бірінің қолында пышақ, бірінің қолында білеудей сом темір бар. Қалибек пен Әділ олардың ниетін біліп қалды.

(Жалғасы бар)

Темірғали Көпбай

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *